اقتصادطلایی :اراضی کشاورزی و باغ‌های حاشیه‌ی شهرها فقط زمین نیستند؛ تأمین‌کننده‌ی بخشی از غذای شهر، ریه‌ی تنفسی آن و سدی در برابر بی‌رویه گسترش یافتن شهر به شمار می‌روند. با این حال، در سال‌های اخیر دیوارکشی، ویلاسازی و تغییر کاربری غیرمجاز در حاشیه‌ی شهرهای بزرگ، به‌ویژه تهران، بخش مهمی از این سرمایه‌ی ملی را بلعیده است. پژوهشی درباره‌ی شهرهای ایران هم تأکید می‌کند که رشد کالبدی شهرها اراضی مرغوب کشاورزی را بلعیده و کشاورزی ناچار به سمت اراضی نامرغوب‌تر عقب رانده شده است. این روند را باید «زمین‌خواری» نامید، چون سودی خصوصی از دارایی عمومی و محدودی مثل خاک حاصل‌خیز به دست می‌آید.
قانون نیز سکوت نکرده است. قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و باغ‌ها در سال ۱۳۷۴ و با اصلاحاتی در ۱۳۸۵، تغییر کاربری اراضی زراعی و باغ‌ها را در خارج از بافت قانونی روستاها و در حریم شهرها که به از بین رفتن زمین‌های کشاورزی بینجامد، جرم دانسته است. مشکل از نبود قانون نیست؛ از شکاف میان قانون و اجراست.

دلایل این اقدام
۱. سود سرشار: تفاوت قیمت یک هکتار زمین کشاورزی با همان زمین در قالب ویلا یا مجتمع مسکونی چند برابر است. وقتی کشاورزی سودآوری کمی دارد و ساخت‌وساز سود بالایی، انگیزه‌ی تغییر کاربری فراهم می‌شود.
۲. افزایش جمعیت و تقاضای مسکن: رشد جمعیت کلان‌شهرها، مهاجرت به حاشیه‌ی تهران و گرانی مسکن، فشار شدیدی بر زمین‌های پیرامونی وارد می‌کند. بخشی از این تقاضا واقعی است و بخشی دلالی و سفته‌بازی.
۳. ضعف اقتصادی کشاورزان: گرانی نهاده، کم‌آبی، خشکسالی و بی‌ثباتی قیمت محصول، کشاورز را به فروش زمین ترغیب می‌کند. در بسیاری موارد، سودآور شدن کشاورزی بهترین سد در برابر تغییر کاربری است.
۴. ضعف نظارت و رویه‌ی نامتوازن: دستگاه‌های متعدد (جهاد کشاورزی، شهرداری، منابع طبیعی، دادگستری، فرمانداری) در حفاظت از اراضی نقش دارند و گاه هماهنگی کافی میان‌شان نیست. در برخی موارد، رویه‌ی قضایی هم مورد انتقاد قرار گرفته است. نمونه‌ای از تفسیر حقوقی این است که تحقق جرم تغییر کاربری منوط به آن دانسته شده که دیوارکشی مانع از تداوم تولید کشاورزی شود. چنین تفاسیری می‌تواند راه فرار برای متخلفان ایجاد کند.
۵. سوءاستفاده و فساد: صدور سند، جواز یا استعلام غیرقانونی، همکاری برخی واسطه‌ها و رانت‌خواری، فرایند را تسهیل می‌کند. فروش زمین با سند عادی یا قولنامه به خریداران ناآگاه هم بخشی از چرخه است.
تبعات
تهدید امنیت غذایی: هر هکتار که ساخته می‌شود، دیگر تولید نمی‌کند. زمین حاصل‌خیز را نمی‌توان به سادگی جایگزین کرد، چون خاک مرغوب حاصل سده‌ها فرایند طبیعی است. کشور با کمبود آب هم روبه‌روست و از دست رفتن زمین کشاورزی، وابستگی به واردات غذا را بیشتر می‌کند.
پیامدهای اجتماعی: به گفته‌ی مسئولان جهاد کشاورزی، آسیب این پدیده از بیکاری فعالان کشاورزی گرفته تا شغل‌های کاذب، مهاجرت، حاشیه‌نشینی و خروج اراضی از چرخه‌ی تولید را شامل می‌شود.
آسیب محیط‌زیستی: حریم تهران برای شهر نقش تنفس‌گاه دارد. پوشش گیاهی این اراضی به جریان هوا، کاهش آلودگی و تلطیف هوای شهر کمک می‌کند. ساخت‌وساز در آن‌ها گرمای شهر، آلودگی و فشار بر منابع آب را افزایش می‌دهد و ظرفیت جذب کربن را کم می‌کند.
ضرر خریداران و هزینه‌ی دولت: مقام‌های محلی بارها هشدار داده‌اند که ساخت در اراضی کشاورزی حریم تهران بدون مجوز ممنوع است و بنای غیرمجاز می‌تواند با دستور قضایی و اجرای ماده‌ی ۱۰۰ تخریب شود. کسی که با هزینه‌ی سنگین ویلا بسازد، ممکن است همه‌چیز را از دست بدهد. دولت هم برای جمع‌آوری ساخت‌وساز غیرمجاز هزینه می‌کند و اگر ساخت‌وساز ادامه یابد، بعداً ناچار به تأمین خدمات (آب، برق، خیابان) برای ساکنانی می‌شود که اصلاً قرار نبوده در آن‌جا زندگی کنند.
ضعف حکمرانی: وقتی قانون اجرا نشود، اعتماد عمومی کم می‌شود و پیام اشتباهی به جامعه می‌رسد: تخلف بدون هزینه است. قانون پیش‌بینی کرده جریمه‌ی نقدی و قلع‌وقمع بنا هم‌زمان اعمال شود، اما کارآمدی آن به اراده‌ی اجرایی بستگی دارد.

جمع‌بندی
زمین کشاورزی حاشیه‌ی شهر سرمایه‌ای ملی و غیرقابل تجدید است که حفاظت از آن به نفع همه‌ی نسل‌ها است. زمین‌خواری با تغییر کاربری، حاصل تلاقی سه چیز است: سود بالای ساخت‌وساز، فقر و ناپایداری کشاورزی و ضعف نظارت. مقابله با آن هم به چند اقدام هم‌زمان نیاز دارد:
پایش و تشخیص زودهنگام: استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و سامانه‌ی یکپارچه برای شناسایی تخلف پیش از ساخت
برخورد قاطع و عادلانه: با سودجویان و واسطه‌ها و نه صرفاً با خریداران ناآگاه
سندسازی و شفافیت: جلوگیری از فروش با سند عادی و قیمت،
تأمین آب و نهاده و تسهیلات، تا نگه داشتن زمین برای او صرفه داشته باشد
تأمین مسکن از مسیر درست: توسعه‌ی درون‌شهری و بافت فرسوده به‌جای گسترش بی‌ضابطه به حاشیه
آگاهی‌بخشی به مردم: هر خریدار باید پیش از خرید، استعلام کاربری زمین بگیرد
شهروندان هم نقش دارند: خرید زمین کشاورزی با هدف ساخت‌وساز، ریسکی حقوقی و مالی است و بازار تخلف را رونق می‌دهد. حفظ زمین‌های کشاورزی یعنی حفظ نان، آب و هوای پاک برای آیندگان.

سرهنگ عزت الله خزایی رئیس مبارزه با جرایم اقتصادی پلیس امنیت اقتصادی فراجا